Bettina Haller ­ Gravures

2011 30 juli - 27 augustus

Het Koningsnummer van de Grafische Technieken

Aan wie het museum heeft bezocht op de dagen dat er demonstraties zijn van de vakmensen uit de grafische industrie, kan welhaast niet ontgaan zijn met hoeveel respect zij omgaan met de handgestoken gravures van het vroeger koninklijk echtpaar Emma en Hendrik; dat respect is er vooral voor de afleesbare handvaardigheid van de graveurs - er wordt wel eens vergeten dat er een werktekening aan vooraf ging die de artistieke interpretatie van de werkelijkheid deed vertalen naar de 'waarschijnlijk ambachtelijk haalbare' gravurelijn; de ontwerper en de graveur waren zelden dezelfde.


We moeten ons voorstellen dat deze illustraties stammen uit de tijd dat ieder niet al te duur leerboek en elke geîllustreerde roman 'verzorgd' (een begrip uit die tijd dat de intentie voelbaar maakt) werd met behulp van gestoken (= gegraveerde) platen (= prenten). Een uitgeverij/drukkerij had een aantal graveurs in dienst die het hele jaar prenten staken voor bijvoorbeeld encyclopedieën (boeken dus nu met een schat aan handgestoken gravures)
Even een correctie op de termen: steken is het met een burijn, dieper of minder diep, wegsteken (of voren maken als met een schep of ploeg) van materiaal uit de oppervlakte van de drukplaat - wat door de techniek niet veel bewegingsvrijheid in de lijn toelaat;
graveren is een veel algemenere term die ook werd gebruikt voor het met een burijn of naald, wegnemen van was van de etsplaat - wat dus een veel beweeglijker lijn kan doen ontstaan-, waarna het eigenlijke materiaal van de drukplaat wordt weggenomen door een zuur.
Al in de 17de eeuw werd er veel met een graveertol, graveermachine of boor, gewerkt in de glasdecoratie en vervolgens ook bij muziekreproductie. Graveren is een heel oude techniek en werd al vele eeuwen voor onze jaartelling gebruikt in (uiteraard dus negatief gestoken) rolstempels
De plaat is de eigenlijke drukvorm, de houten plank of de koperen of stalen plaat; de prent is de afdruk van die drukvorm, zoals de prent van een hert (of ander dier) de afdruk is van zijn poot in de grond.

 

In de tentoonstelling met werk van Bettina Haller laat deze hedendaagse kunstenares zien hoe vitaal deze techniek in haar (nog veel vaardiger dan die van de graveurs van het illustere echtpaar) handen naar voren treedt door dienst te doen in artistiek-inhoudelijke prenten die een spychologisch gelaagd perspectief verenigen tot realistische beelden uit een alledaagse werkelijkheid.
Haar verbeeldingskracht die in iedere willekeurige put een welhaast levend vod weg doet kruip-glippen, wanneer je in staat zou zijn geweest op tijd te kijken ­ zij, met haar extreem trage en arbeidintensieve techniek, keek nu juist op zulk tijdstip ­ maakt ieder alledaags uitzicht op de wereld tot een vertelling; waarin ieder mens zijn spookbeelden ­ bij haar toch vaak lief te hebben en zichbaar gemaakte verrassingen van het persoonlijk geestesoog ­ toebedeeld krijgt. Het zijn de beelden tussen waak en slaap, waarbij je plots de stoeprand mist en in die andere wereld tuimelt, waarin alles in een oogwenk kan veranderen.

Bettina Haller maakt literaire poëzie tot tastbaar beeld en voelt zich dan ook zeer aangetrokken tot het werk van de verbeeldende dichters. Zo werkt ze aan boekuitgaven die vrijwel altijd behoren tot de meesterwerkjes uit de bibliofilie; en dat zonder dat ze bijvoorbeeld experimentele typografie uit de weg gaat.
Bij haar drukkerij/uitgeverij,
de Sonnenbergpresse, zijn vele juwelen van boekdrukkunst verschenen.
De uitgeverij is een samenwerkingsverband met de kunstenaressen Andrea Lange en Birgit Reichert, met ieder een volstrekt eigen signatuur.
Bij het zoeken naar een verband tussen hen denk ik onwillekeurig aan de middeleeuwse sprookjes uit de buurt waarin zij wonen en werken, met overal uit berggrotten opduikende edelstenenverzamelende kabouters die uit alle windstreken schijnen te komen en er net zo makkelijk weer, in een oogwenk, naartoe verdwijnen. Maar gelukkig is bijvoorbeeld Bettina's werkgebied ook de literatuur van
Fernando António Nogueira Pessoa.
Zo zijn het niet onder de plaatselijke kobolden, maar is het de grote wereld van de verbeelding waaruit dit werk voortkomt en waarin dit werk gedijt.

Zelf spreekt Bettina Haller met zachtaardige, bescheiden spot over haar met zoveel liefde beoefende techniek als over 'het Assepoestertje onder de grafische technieken', om daarmee het gezegde van 'wie de schoen past trekke hem aan' door te schuiven naar haar publiek, dat om werkelijk op waarde te kunnen schatten wat er in haar werk gebeurt zich echt moet verdiepen in de techniek, naast de toch al niet eenvoudige gelaagdheid van de inhoud.

Overigens, met betrekking tot de legendarische 'Assepoester': een stofblazer voor het uitstoffen van letterkasten, zoals u die in het museum aan de wand boven de letterkasten zult kunnen zien, heet een 'poester', en wie 'achter de poest is' is achter adem ­ hoeveel adem iemand overhoudt na veelvuldig gebruik van zo'n 'poester' valt te bezien.


Bettina werkt, zoals vrijwel al haar tijdgenoten, niet meer op het (meer legendarisch dan werkelijk algemeen gebruikt) kops palmhout (peer, kers en appel - zelf gebruikte ik ook de steenharde plakken oudere vlierstam, wat wel bij niemand hoge ogen gooit - was kops, zowel als langs, de traditie), maar gebruikt kunststof materiaal; de techniek op zich is er niet van veranderd.
Alle schaaf-, steek-, schraap- en snij-, als ook puncteertechnieken zijn bij haar in vertrouwde handen; en zo doet ze iedere gewenste toon ontstaan.


Daarnaast gebruikt ze in de drukfase kleur- of toonblokken; soms als middel om de gehele prent even los te maken van de feitelijke drager (het papier), soms (en dan is er sprake van deelblokken, die vaak erg graffineerd gesneden zijn) voor een objectkleur, soms als ruimtelijke ondersteuning, soms ook als extra nuancering van de gestoken grijstonen. Zodoende is in enkele prenten de stofuitdrukking verrijkt, terwijl in andere prenten met dezelfde technische middelen de dichterlijk-psychologische zeggingskracht (dus ook letterlijk) met een laag verdiept is.

Joseph John V. Componist

INDEX