"Girli mux un fidel bum"

Fritz Sauter
in het Fries Grafisch Museum Joure.

Tot en met 23 oktober is in het Grafisch Kabinet een tentoonstelling ingericht met dadaïstisch drukwerk ontworpen, gedrukt en uitgegeven door Fritz Sauter, mede met gebruikmaking van een gedicht van Robert Walser dat in deze uitgave voor het eerst in de openbaarheid kwam, en een eerste afdruk van een blok van Hans Arp.

Verder vinden we in deze map vrij zeldzame uitgaven van teksten van Hugo Ball, Appolinaire, Emmy Ball-Hennings, Paul Scheerbart en Erik Sati.
Ook zijn er gedichten van Fritz Sauter zelf, in een uitzonderlijk rijke dada-vormgeving, geheel passend bij de genoemde teksten - maar, wat belangrijker is, vooral vormgegeven in een geheel authentiek eigentijds idioom met een wonderlijk en vitaal Zwitsers typografisch vormgevoel.


Fritz Sauer is niet alleen literair uitgever, handdrukker, vormgever en beeldend kunstenaar maar ook schrijver van radio-hoorspelen, en getraind corrector.
Het waren de liefde en zorg voor de kunst van de dadaïsten, en voor alles het overtuigend eigen werk van Fritz Sauter die de kunstverzamelaar Hans Bollinger ertoe overhaalden het materiaal van zijn oude vrienden ter beschikking te stellen voor een eigenzinnige map.
Dat de map girli mux un fidel bum ging heten is voor de liefhebber van dada geen probleem en voor de intieme kennissenkring van Fritz een zin die tot een glimlach leidt en nauwelijks geheimtaal bevat.
De map, in een oplage van 100, bevat 17 in een totale mix van hoogdruktechnieken bedrukte bladen op uiteenlopende papiersoorten.
De map is voor Nederland een bijzondere kennismaking met het veelzijdig en rijkontwikkeld werk van de Zwitserse kunstenaar Fritz Sauter.


Wat opvalt aan het werk is de meedogenloze materiaal behandeling: wanneer het nodig is voor het drukresultaat wordt schade aan de letter geaccepteerd door de drukker.
In Nederland zijn loden letter en boekdrukpers intussen vooral tot het rijk der beschermde geschiedenis verdoemd, zij worden ternauwernood nog daadwerkelijk gebruikt.
Dit in tegenstelling tot vele andere Europese landen waar de hoogdrukkunst uitbundig gevierd wordt.

Naast 'girli mux un fidel bum' is er in de vitrines de map 'schnapps' te zien; de bladen van deze map, ook weer gemaakt in een spel met andere betrokkenen, zijn nog vrijer dan de eerder gemaakte dada prenten.
Directer, trefzekerder en vierkanter - van karakter en niet alleen 'toevallig' van formaat - laten deze bladen, waarvan de teksten zijn gemaakt door de dichter Raphael Urweider, de diverse alcoholische versnaperingen ondergaan ter gelegenheid van een vijftigjarige verjaarsviering.

"grappa harzhals zungenfell nebel vom
piemot bis nach sizilien du löst mir
gegessenes bleibst als grün im hals
hängen wie regen in umbrien lies
in mir grappa du weißt wo was
steht blättere mich durch deine
kapitel sind geschickt ineinander
verwoben erst traube dann saure
haut und bittere kerne ich fühle mit
dir grappa grund und erde hast dich
gemausert vom taumel bis hin zum
verdauungsspaziergang steigst auf
zwischen reben im dunstkreis von
düngung stöcken und furchen"


Het is voor alles wonderlijk om aan de hand van het welhaast kreunen van het papier na te kunnen voelen hoezeer soms de letter op zijn donder kreeg om blind maar messcherp in het papier te kunnen staan, terwijl in andere bladen een fluweelzachte, maar zeker weer net zo zwart-zuivere, afdruk van de (je moet wel denken andere) letter getuigd van superieur drukwerk;
en wat een humor!; zwart, geknakt, maar grappig in de gezouten snede.

 

 

INDEX